Dwieście lat temu 24 stycznia 1826 roku Polacy pochowali swojego „wzorowego obywatela“. Kondukt żałobny liczył kilkanaście tysięcy ludzi. Sześciokonny karawan jechał pusty, bo trumnę niesiono (w 9-ciostopniowym mrozie) – przez 13 kilometrów. Sklepy i urzędy zamknięto. 16 letni wówczas Fryderyk Chopin też tam był. Naród żegnał Stanisława Staszica. Pogrzeb wybitnego obywatela był narodową manifestacją. 20 stycznia 1826 roku odszedł skromny cichy człowiek oddany ojczyźnie i narodowi.
Wszechstronnie uzdolniony i z pożytkiem dla narodu wykorzystujący swe talenty – tytan pracy. Zainicjował utworzenie Staropolskiego Okręgu Przemysłowego w Świętokrzyskim oraz odnowienie tradycji górnictwa węgla kamiennego. Prowadził badania geologiczne Karpat. Był członkiem Izby Edukacyjnej, Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Współtworzył warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Był współorganizatorem Uniwersytetu Warszawskiego i Akademii Górniczej w Kielcach.
W jednym człowieku złączyło się wiele talentów i energii do działanie dla wspólnego narodowego dobra. Zasięg zainteresowań i działalności Staszica był bardzo szeroki: geologia, geografia, polityka, edukacja, filozofia. W każdej z tych dziedzin pozostawił istotny ślad swojego nieprzeciętnego talentu.
Pochodził z rodziny mieszczańskiej – jego dziadek, a później także ojciec piastowali urząd burmistrza w Pile. Rodzina nie należała do stanu szlacheckiego, więc wybrano stan duchowny jako drogę kariery dla młodego zdolnego Stanisława. W seminarium w Poznaniu przyjął święcenia kapłańskie. Nie poprzestał na kształceniu ducha. Podjął studia w Lipsku, Getyndze i Paryżu gdzie studiował głównie nauki przyrodnicze.
W dziedzinie polityki był nie tylko teoretykiem, ale wprowadził swoje idee w życie. W 1816 r. założył Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie. Było ono swego rodzaju spółdzielnią zrzeszająca zwolnionych z pańszczyzny gospodarzy. To pierwsza taka inicjatywa w Polsce.
Najważniejszym dziełem w pisarskim dorobku Staszica były wydane w 1790 roku „Przestrogi dla Polski”. W tej rozprawie nad stanem rzeczy w Rzeczypospolitej uzasadniał konieczność przeniesienia praw natury do życia społecznego. Postulował równość wolność i własność dla wszystkich członków społeczeństwa. W czasie trwania Sejmu Wielkiego uwagi zamieszczone w broszurze mogły być podpowiedzią ku poprawie sytuacji w kraju. Autor Przestróg nie wziął udziału w wojnie w obronie Konstytucji 3 maja i nie włączył się czynnie w powstanie kościuszkowskie, ale …… dał na nie 5000 zł wtedy, kiedy inni dawali po złotówce lub dwie.
Pomimo kapłańskich święceń, nie chodził w sutannie, ani nie spełniał kapłańskich obowiązków. Znany był też z tego, że nie dbał o ubiór. Właśnie niezgodność wyglądu z wartością tego człowieka zainspirowała Charlesa Dickensa, do napisania opowiadania pt. „Nie sądź” (inny tytuł: „Stanisław Staszyc albo światły skąpiec”).
Dziwny był los Staszica: za życia dręczono go oszczerstwami, po śmierci natomiast jego imię błogosławiły i czciły rzesze tych, których uczynił szczęśliwymi. „Wzorowy obywatel” był uważany za wybitnego skąpca, a on po prostu prowadził życie ascetyczne. Kupował tylko książki. Podobno miał w domu tylko 2 łyżki, jeden widelec i jeden nóż. Staszic zarabiał dużo, a do tego miał talent do pomnażania fortuny. Odczytanie testamentu ukazało prawdę o jego bogactwie, ukazało też prawdę o człowieku, który hojnie swój gromadzony przez lata ogromny majątek przekazał na cele społeczne.
Całym swoim życiem dowiódł, że służba społeczeństwu to najwyższy obowiązek człowieka, a praca dla dobra narodu to świadectwo patriotyzmu. Swoje słynne dzieło pt.“ Przestrogi dla Polski” kończy wiecznie aktualnymi słowami:
Niech bezpieczeństwo republiki będzie najwyższym prawem. (salus republicae suprema lex esto).
Źródła internetowe i opracowania:
