Największym nieporozumieniem współczesnej polskiej polityki jest nazywanie obozem demokratycznym środowiska, które demokrację zdaje się rozumieć przede wszystkim jako prawo do sprawowania władzy przez siebie. Gdy władze zdobywa obóz przeciwny, to demokracji nie ma!
Przez osiem lat słyszeliśmy o końcu demokracji, dyktaturze, kaczystach, zamachu na praworządność i konieczności przywrócenia konstytucyjnego porządku. Były marsze, manifestacje, płomienne przemówienia, europejskie skargi i moralne połajanki. Polska miała znajdować się na krawędzi autorytaryzmu, a jedynym ratunkiem miało być odsunięcie PiS od władzy. Tak było? Tak było!
Wszystko to sprzedawano pod jednym, niezwykle nośnym hasłem: OBRONY DEMOKRACJI!
Dzisiaj warto zadać pytanie, które wówczas najwyraźniej nie mieściło się w granicach politycznej poprawności: czy rzeczywiście chodziło o demokrację, czy raczej o przejęcie kontroli nad instytucjami państwa?
Bo to są dwie zupełnie różne rzeczy.
Demokracja nie polega na tym, że po wygranych wyborach zwycięzca dostaje prawo do urządzenia państwa według własnego uznania. Nie polega również na tym, że instytucje obsadzone w przewidzianych prawem procedurach stają się nagle nielegalne tylko dlatego, że ich skład nie odpowiada politycznym oczekiwaniom nowej większości.
Można kwestionować konkretne nominacje. Można spierać się o interpretację poszczególnych przepisów prawa. można wskazywać błędy poprzedników, a nawet domagać się zmian personalnych. Ale istnieje zasadnicza różnica między naprawianiem instytucji a ich przejmowaniem za pomocą pały! Między państwem prawa a państwem, w którym prawo staje się narzędziem aktualnego politycznego zwycięzcy znajduje się Rów Mariański.
I właśnie tutaj zaczyna się problem Koalicji 5,19 PLN.
Wydarzenia z 30 października w Trybunale Konstytucyjnym są w tym kontekście szczególnie wymowne. Według relacji Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego Zbigniewa Kapińskiego na teren Trybunału skierowano około tysiąca funkcjonariuszy Policji, a jego urzędującemu prezesowi i wiceprezesowi uniemożliwiono wykonywanie obowiązków. Prezes Kapiński określił te wydarzenia jako bezprecedensowe i zakwestionował ich zgodność z prawem. Podobne zastrzeżenia przedstawił prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego Jacek Chlebny.
To nie są głosy przypadkowych komentatorów politycznych. To stanowiska osób stojących na czele najwyższych organów sądownictwa. Oczywiście ich oceny nie zastępują prawomocnego rozstrzygnięcia wszystkich sporów prawnych. Ale już sam fakt, że tak poważne zastrzeżenia zgłaszają najwyżsi rangą przedstawiciele sądownictwa, powinien uruchomić wszystkie alarmy.
Przez lata zwolennicy Koalicji Obywatelskiej budowali swoją tożsamość polityczną na przekonaniu, że PiS niszczy instytucje państwa, ponieważ podporządkowuje je własnym interesom. Dziś sami muszą odpowiedzieć na pytanie, czy zasady, których tak gorliwie bronili, obowiązują również wtedy, gdy stoją na przeszkodzie ich własnym planom.
Czy niezależność instytucji jest wartością bezwarunkową, czy tylko do momentu, w którym instytucje te podejmują decyzje niezgodne z oczekiwaniami rządzących?
Czy legalność obsady stanowisk jest kwestią konstytucyjnych procedur, czy politycznego uznania?
Czy policja ma pilnować przestrzegania prawa, czy pomagać w rozwiązywaniu sporów o władzę nad instytucjami?
Nie da się jednocześnie głosić, że państwo prawa jest świętością, i traktować jego instytucji jak łupu zdobytego po wyborczej kampanii.
Dlatego określenie „obóz demokratyczny” wymaga dziś szczególnie uważnej weryfikacji. Nie jest to przecież tytuł honorowy przyznawany sobie samemu. Demokracji nie potwierdza liczba wystąpień z jej nazwą w przemówieniach, obecność odpowiednich haseł na transparentach ani przynależność do europejskiej rodziny politycznej. Potwierdza ją stosunek do przeciwnika, zwłaszcza wtedy, gdy ten przeciwnik przegrał (chociaż w tym przypadku akurat nie przegrał, ale nie miał zdolności koalicyjnej) wybory, ale procedury nie zostały zmienione.
W demokracji przeciwnik polityczny nie traci swoich praw dlatego, że przegraliśmy z nim wybory. Nie przestaje być częścią wspólnoty politycznej dlatego, że jego nominacje, decyzje czy interpretacje prawa są dla nas niewygodne.
Najbardziej niepokojąca jest zatem możliwość, że część politycznej mobilizacji z lat 2015–2023 nie była w istocie mobilizacją na rzecz określonego modelu państwa, lecz mobilizacją na rzecz zmiany jego politycznego dysponenta. Że pod hasłem przywracania demokracji kryła się przede wszystkim determinacja, by odebrać przeciwnikowi wpływ na instytucje, które wcześniej obsadził.
To poważny zarzut. Nie można go jednak rozstrzygnąć samymi deklaracjami polityków. Rozstrzygają go ich działania.
I dlatego Trybunał Konstytucyjny jest dzisiaj czymś więcej niż kolejnym polem partyjnego konfliktu. Jest testem wiarygodności wszystkich tych, którzy przez lata występowali w roli obrońców praworządności. Bo demokracja zaczyna się tam, gdzie kończy się przekonanie, że tylko nasi mają prawo rządzić, decydować i obsadzać stanowiska. Tam, gdzie przeciwnikowi politycznemu uznaje się takie same prawa, jakie rezerwuje się dla siebie.
Jeżeli zaś ktoś uważa, że dla odsunięcia przeciwnika od instytucji można naginać procedury, ignorować zastrzeżenia prawne i demonstrować przewagę aparatu państwa, powinien przynajmniej zrezygnować z moralizowania o demokracji.
Nie dlatego, że krytyka PiS była niedopuszczalna. Przeciwnie – każda władza musi podlegać krytyce. Ale krytyka jednych nie daje immunitetu drugim.
Państwo nie jest własnością Donalda Tuska, Jarosława Kaczyńskiego ani żadnego innego politycznego lidera. Nie jest też nagrodą, którą zwycięska większość może rozdzielić pomiędzy swoich.
A demokracja nie jest nazwą własną jednego obozu politycznego.
Jeżeli bowiem ceną za utrzymanie władzy albo wyeliminowanie przeciwnika ma być podważanie reguł, na których opiera się państwo, to warto wreszcie powiedzieć sobie jasno: nie bronimy wówczas demokracji. Bronimy politycznego monopolu. I to jest różnica, której nie przykryje żaden transparent z napisem „obóz demokratyczny”, które staje się pustym hasłem.
Foto: Robert Kwiatek
