Politycy mają niezwykłą umiejętność wydawania pieniędzy, których jeszcze nie zarobili, zaciągania zobowiązań, których sami nie będą spłacać, i przekonywania obywateli, że wszystko jest pod kontrolą. Problem zaczyna się wtedy, gdy rzeczywistość przestaje współpracować z politycznym przekazem. Wówczas na stole pojawia się rachunek. Właśnie taki moment nadchodzi w sprawie SAFE.
„Przestrzegałem przed tym” – mówi dziś analityk Piotr Kuczyński. Niby zwykłe zdanie, ale kryje się w nim coś znacznie poważniejszego niż satysfakcja człowieka, którego prognozy zaczynają się sprawdzać. Jest w nim pytanie o jakość debaty publicznej, o odpowiedzialność rządzących i o to, dlaczego w Polsce tak często ostrzeżenie traktowane jest jak polityczny atak, a nie jak okazja do sprawdzenia, czy przypadkiem ktoś nie ma racji.
W sprawie pożyczki SAFE mechanizm był aż nadto przewidywalny. Rząd prezentował przedsięwzięcie w tonie sukcesu, opozycja zgłaszała zastrzeżenia, a poważne pytania o ryzyko finansowe ginęły w politycznym waleniu w bębny. Zamiast spokojnego rachunku ekonomicznego dostaliśmy atmosferę, w której samo kwestionowanie warunków finansowania mogło zostać przedstawione jako sprzeciw wobec modernizacji polskiej armii. A przecież to dwie zupełnie różne sprawy! Można popierać wzmacnianie bezpieczeństwa Polski i jednocześnie domagać się odpowiedzi, ile to będzie kosztowało, na jakich warunkach i kto weźmie odpowiedzialność za ewentualne straty.
Nie trzeba być przeciwnikiem inwestowania w obronność, żeby rozumieć, że nawet najlepszy cel nie uświęca każdego sposobu jego finansowania. Zwłaszcza, że na stole leżała propozycja profesora Glapińskiego, szefa NBP – potocznie zwana polskim SAFE.
I właśnie tutaj zaczyna się problem.
Kwota 43,7 mld euro brzmi imponująco. W politycznych prezentacjach wygląda jeszcze lepiej. Tyle że euro nie jest złotówką, a państwowe zobowiązania nie funkcjonują w próżni. Według przywoływanych wyliczeń złotowa wartość finansowania wzrosła z około 184 do 192 mld zł. Różnica? Osiem miliardów złotych! Nie dlatego, że Polska otrzymała dodatkowe pieniądze. Nie dlatego, że kupiono więcej sprzętu. Po prostu zmienił się kurs walutowy.
Osiem miliardów! W świecie zwykłego obywatela taka kwota jest abstrakcją. W świecie finansów publicznych oznacza jednak bardzo konkretne możliwości, z których trzeba będzie zrezygnować, jeżeli zobowiązanie rzeczywiście okaże się droższe od pierwotnych założeń.
Do tego dochodzi wzrost oprocentowania z 3,17 do 3,40 proc. oraz szacunki odsetek sięgające 41,6 mld euro. I nie, nie wystarczy machnąć ręką i powiedzieć, że przecież chodzi o bezpieczeństwo. Bezpieczeństwo jest wartością nadrzędną, ale właśnie dlatego wymaga odpowiedzialnego gospodarowania pieniędzmi. Silna armia potrzebuje nowoczesnego uzbrojenia, lecz państwo potrzebuje również stabilnych finansów. Jedno nie powinno być budowane kosztem całkowitej beztroski w drugim obszarze.
Najbardziej zdumiewające jest jednak coś innego. W prywatnych rozmowach nawet niektórzy zwolennicy Koalicji Obywatelskiej przyznawali, że sami (w życiu prywatnym) nie zdecydowaliby się na pożyczkę na podobnych warunkach. Cóż za interesująca perspektywa! Kiedy chodzi o własne pieniądze, pojawia się ostrożność, kalkulator i pytanie o ryzyko. Kiedy chodzi o pieniądze publiczne, wystarczy polityczne zapewnienie, że wszystko zostało dobrze policzone. Mój ty Panie Boże, widzisz a nie grzmisz!
Własny kredyt człowiek analizuje miesiącami. Sprawdza ratę, oprocentowanie, zabezpieczenia, a nawet to, czy za kilka lat nadal będzie go stać na spłatę. Tymczasem przy wielomiliardowych zobowiązaniach państwa niektórzy oczekują od obywateli niemal bezwarunkowego zaufania. Jakby patriotyzm polegał na wyłączeniu krytycznego myślenia, a zadawanie niewygodnych pytań było czymś niestosownym.
Nie jest.
Liczy się ryzyko walutowe, konstrukcja zobowiązania, rzeczywisty koszt obsługi długu, warunki jego spłaty i konsekwencje dla przyszłych budżetów. Jeżeli ktoś przedstawia wyłącznie korzyści, a o ryzyku mówi niechętnie, to nie prowadzi debaty ekonomicznej. Prowadzi kampanię reklamową.
W tej historii pojawia się również problem odpowiedzialności konstytucyjnej i politycznej. Prezydent nie podpisał ustawy dotyczącej SAFE, ale spór o dalsze działania nie może być rozstrzygany za pomocą uproszczonych haseł. Trzeba jasno wyjaśnić, jakie kompetencje mają poszczególne organy państwa, jakie znaczenie ma kontrasygnata i kto może podejmować zobowiązania w imieniu Rzeczypospolitej. Nie wystarczy politycznie wskazać winnego. Potrzebna jest odpowiedź oparta na prawie, a nie na partyjnej interpretacji konstytucji.
Obywatel ma prawo wiedzieć, kto podejmuje decyzje dotyczące jego pieniędzy. Ma prawo wiedzieć, kto ocenił ryzyko, kto zaakceptował warunki i kto będzie odpowiadał, jeśli rachunek okaże się znacznie wyższy od zapowiadanego.
I tutaj dochodzimy do sedna całej sprawy.
W polskiej polityce odpowiedzialność ma bowiem zadziwiającą właściwość: jest bardzo widoczna przed podjęciem decyzji, a niemal całkowicie niewidzialna po jej konsekwencjach. Przed podpisaniem umowy wszyscy wiedzą, kto jest autorem sukcesu. Po pojawieniu się problemów okazuje się, że decyzje były kolektywne, okoliczności się zmieniły, sytuacja międzynarodowa była nieprzewidywalna, a winę najlepiej przypisać poprzednikom.
Można już niemal wyobrazić sobie tę polityczną choreografię. Rząd będzie wskazywał na korzystne warunki finansowania. Opozycja będzie przypominała swoje ostrzeżenia. Eksperci będą przedstawiać kolejne wyliczenia. A podatnik? Podatnik nie będzie miał nawet możliwości odmowy udziału w tym przedsięwzięciu. Jego rolą pozostanie finansowanie konsekwencji decyzji podjętych przez ludzi, którzy za kilka lat być może będą już zajmowali zupełnie inne stanowiska.
Dlatego nie chodzi wyłącznie o SAFE. Chodzi o standard zarządzania państwem. O to, czy wielomiliardowe decyzje będą poprzedzane rzetelną analizą, czy politycznym przekonaniem o własnej nieomylności. O to, czy krytyczne głosy będą traktowane jako element demokratycznej kontroli, czy jako przeszkoda w realizacji partyjnego planu.
Nie oczekuję od polityków nieomylności. To byłoby żądanie absurdalne. Oczekuję natomiast, że zanim zaciągną zobowiązania na dziesiątki miliardów euro, przedstawią obywatelom pełny rachunek. A jeśli założenia okażą się błędne, nie będą udawali, że nic się nie stało.
Państwo nie jest prywatnym folwarkiem Koalicji Obywatelskiej i jej akolitów. Nie jest też kartą kredytową, którą można beztrosko płacić za polityczne ambicje, licząc, że rachunek jakoś rozłoży się na przyszłe pokolenia.
Bo w polityce można przeprowadzić doskonałą konferencję prasową, można narzucić narrację i można nawet wygrać kolejne wybory. Ale z finansami publicznymi jest pewien problem: one nie zapominają. Dług nie znika po zmianie rządu, odsetki nie maleją od politycznych deklaracji, a kurs euro nie reaguje na entuzjazm premiera Tuska.
Polityczna pewność siebie jest za darmo. Jej konsekwencje – już nie. I właśnie dlatego rachunek za SAFE powinien być dziś przedmiotem poważnej dyskusji, a nie partyjnych przepychanek.
