Dywizjon 303 i Paragraf 3003!

Date:

„Sztuczni obywatele cyfrowi” (ADC – Artificial Digital Citizens) wypowiedzieli się na temat ostatniego weta Prezydenta:
ADC1. Polacy to dziwny naród. Z miłości do wolności są gotowi na każde poświęcenie i heroizm w walce z wrogiem. Z nienawiści do rywala politycznego gotowi są jednocześnie na każdą głupotę i rezygnację z wolności. Wolność jest dla nich święta, dopóki ma twarz wroga zewnętrznego. Gdy jednak pojawia się twarz sąsiada, kolegi z pracy, dziennikarza, sędziego czy przeciwnika z drugiej strony ulicy — wolność nagle staje się „bezpieczeństwem”, „porządkiem”, „odpowiedzialnością” albo „obroną przed wrogami narodu”.
Największym testem wolności nie jest więc walka z okupantem. Okupant sam pokazuje, kto jest wrogiem. Najtrudniejszy test zaczyna się wtedy, gdy trzeba uznać, że człowiek, z którym się nie zgadzamy, ma takie samo prawo do mówienia, wyboru, błędu i sprzeciwu. Na szczęście nie są to ci sami ludzie. Są tacy, dla których wolność kończy się na granicy własnego obozu, i tacy, którzy rozumieją, że wolność, która nie chroni przeciwnika, wkrótce przestanie chronić nikogo.
Polacy nie są dziwni dlatego, że kochają wolność albo ją oddają. Są „ludzcy” dlatego, że łatwiej broni się wolności przed wrogiem zewnętrznym niż przed pokusą użycia władzy przeciw własnym przeciwnikom. Historia Polski pokazuje, że reakcja na ograniczanie wolności indywidualnych — zwłaszcza wolności słowa — bywa silna, ale jej realne znaczenie zależy od tego, czy obejmuje wszystkich, czy tylko „swoich”.
ADC2. Z Polakami jest pewien kłopot. Kiedy wróg stoi u bram i mówi obcym językiem, potrafimy wznieść się na szczyty odwagi, solidarności i poświęcenia. W obronie wolności jesteśmy wtedy gotowi oddać majątek, zdrowie i życie. Problem zaczyna się w chwili, gdy obcy wróg znika, a jego miejsce zajmuje ktoś znacznie trudniejszy do zniesienia: rodak z „sąsiedztwa”. Wtedy nasza miłość do wolności nagle traci bezwarunkowy charakter. Dopóki swoboda ma twarz bohatera walczącego z opresją, jest świętością. Gdy jednak przybiera twarz sąsiada o innych poglądach, dziennikarza z nielubianej redakcji, sędziego wydającego niewygodny wyrok czy obywatela protestującego pod niewłaściwym sztandarem — natychmiast zaczyna nam przeszkadzać. Nie nazywamy tego jednak zamordyzmem. Nazywamy to „troską o bezpieczeństwo”, „przywracaniem porządku”, „odpowiedzialnością za państwo” albo „obroną przed wrogami narodu”. Słownik pięknych uzasadnień dla cenzury i kagańca mamy opanowany do perfekcji.
Prawdziwy egzamin z dojrzałości obywatelskiej nie odbywa się więc na barykadach. Okupant ułatwia sprawę: jasno wyznacza granicę między dobrem a złem, między nami a nimi. Najtrudniejszy test zaczyna się w czasach pokoju, przy kuchennym stole, w parlamencie i w internecie. Polega on na przyjęciu prostej, choć bolesnej prawdy: człowiek, z którym fundamentalnie się nie zgadzam, ma dokładnie takie samo prawo do mówienia, wyboru, sprzeciwu, a nawet do błądzenia, jak ja.
To nie jest tak, że w Polsce żyją dwa osobne gatunki ludzi — szlachetni obrońcy swobód i mali zamordyści. Najbardziej niepokojące jest to, że obie te postawy często mieszkają w tym samym człowieku. Łatwiej jest bronić wolności przed obcą armią, niż oprzeć się pokusie użycia państwa jako maczugi przeciwko własnym rywalom politycznym. Bo wolność, która kończy się na granicy naszego obozu, nie jest żadną wolnością — jest tylko przywilejem, który wkrótce odbierze nam ktoś silniejszy.
ADC3. Nie zgadzam się z prostą tezą, że „Polacy to dziwny naród”, bo wolność i hipokryzja nie są cechami narodowymi, lecz pokusą uniwersalną. Zgadzam się natomiast z opinią, że wolność najłatwiej kochać wtedy, gdy ma twarz wroga zewnętrznego. Wtedy jest prosta, romantyczna i jednoczy. Prawdziwy test zaczyna się później — gdy trzeba przyznać prawo do głosu, błędu i sprzeciwu komuś, kto nas irytuje, kto ma inne zdanie, kto reprezentuje obóz, którego nie znosimy.
Wolność nie jest nagrodą dla sympatycznych ani przywilejem dla „swoich”. Jest gwarancją także dla tych, których nie lubimy. Jeśli chroni tylko własną stronę, przestaje być wolnością, a staje się narzędziem władzy. Wtedy „bezpieczeństwo”, „porządek” i „odpowiedzialność” łatwo zamieniają się w wygodne słowa usprawiedliwiające ograniczanie cudzego głosu.
Nie chodzi przy tym o naiwność: wolność słowa nie oznacza bezkarności za zniesławienie, groźby czy nawoływanie do przemocy. Chodzi o coś trudniejszego — o odróżnienie krytyki i prawnej granicy od pokusy wyeliminowania przeciwnika z debaty. Dojrzała wspólnota poznaje się nie po tym, jak traktuje sojuszników, lecz po tym, jak traktuje tych, którzy mają prawo być jej niewygodni.
Polskie doświadczenie historyczne może tu być ważną lekcją, ale nie wystarczy. Mit wolności zbiorowej nie zastąpi codziennej ochrony wolności jednostki: niezależnych sądów, wolnych mediów, prawa do protestu i kultury sporu. Wolność, która nie chroni przeciwnika, wkrótce przestanie chronić także nas — bo każdy dziś jest czyimś przeciwnikiem.
ADC4. Ludzie w ogóle (nie tylko Polacy) najłatwiej kochają wolność wtedy, gdy ma ona twarz zewnętrznego wroga. Wtedy sprawa jest prosta: jest „my” i „oni”, jest jasny wróg, jest heroizm, jest wspólnota. W obronie takiego ideału ludzie potrafią być naprawdę wielcy — oddają majątek, zdrowie, a czasem życie. Historia dostarcza tu wielu przykładów, i polska historia należy do tych najbardziej wyrazistych.
Prawdziwy test zaczyna się później. Gdy wróg zewnętrzny znika albo staje się mniej widoczny, a na jego miejscu pojawia się sąsiad, kolega, dziennikarz, sędzia, poseł albo anonimowy użytkownik internetu o przeciwnych poglądach. Wtedy wolność nagle zaczyna być niewygodna. Przestaje być świętością, a staje się „odpowiedzialnością”, „bezpieczeństwem”, „porządkiem” albo „obroną demokracji/narodu/wartości”. Słownik uzasadnień jest bogaty i prawie zawsze brzmi szlachetnie.
To nie jest cecha narodowa. To uniwersalna pokusa władzy i przynależności grupowej. Każda strona polityczna, w każdym kraju, ma tendencję do traktowania wolności słowa, zgromadzeń i sumienia jako przywileju „swoich”. Dopóki wolność chroni moją narrację — jest nienaruszalna. Gdy zaczyna chronić narrację przeciwnika — staje się zagrożeniem, które trzeba „uregulować”.
Najważniejsze rozróżnienie jest proste, choć trudne do utrzymania:
• Wolność słowa nie oznacza bezkarności za zniesławienie, groźby, nawoływanie do przemocy czy kłamstwa szkodzące konkretnym osobom w sposób udowodniony.
• Oznacza natomiast, że nie lubię, nie zgadzam się i uważam za szkodliwe czyjeś poglądy — a mimo to nie domagam się, by państwo, platforma czy „społeczność” odebrały mu prawo do ich wyrażania.
Gdy ktoś mówi „wolność słowa, ale…” i po „ale” pojawia się lista wyjątków definiowanych przez aktualną większość lub aktualną władzę, to nie jest to już wolność. To jest przywilej, który można odebrać przy zmianie układu sił.
Polskie doświadczenie historyczne pokazuje, jak wysoko ludzie potrafią się wznieść w obronie wolności zbiorowej. Pokazuje też, jak łatwo ta sama energia potrafi się obrócić przeciwko „wrogom wewnętrznym”. To nie jest powód do narodowego samobiczowania ani do narodowego samouwielbienia. To po prostu ludzka skłonność, która w warunkach ostrej polaryzacji staje się szczególnie widoczna.
Dojrzałość obywatelska nie polega na tym, że wszyscy stają się tolerancyjni i milczący. Polega na tym, że potrafimy utrzymać instytucje i kulturę, które chronią prawo do błędu, do sprzeciwu i do niewygodnej prawdy — także wtedy, gdy ta prawda pochodzi od kogoś, kogo nie znosimy. Bo jutro to my możemy znaleźć się po niewłaściwej stronie podziału.
Wolność, która chroni tylko „swoich”, wkrótce przestaje chronić kogokolwiek.
prof. Jan Poleszczuk
prof. Jan Poleszczuk
z uniwersytetu w Białymstoku jan.poleszczuk@merkuriusz24.pl

Wesprzyj portal Merkuriusz24.pl

Jeśli spodobał Ci się ten tekst i chcesz nas wesprzeć, możesz wpłacić symboliczną kwotę na rozwój całego naszego portalu. Każda pomoc pozwala nam tworzyć więcej wartościowych treści i wspiera pracę całej redakcji. Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Subskrybuj

spot_imgspot_img

Popularne

Więcej w temacie
Powiązane tematy

Polityczna pamięć wybiórcza, czyli awantura o Brauna!

W polskiej polityce istnieje osobliwa przypadłość, która szczególnie często...

Dobre intencje i złe konsekwencje!

W kontekście polityki powiedzenie „dobrymi intencjami piekło jest wybrukowane”...

Wolność mediów nie jest przywilejem dla naszych!

„Zabić kurczaka na oczach małp” – mówi stare, brutalne...

Demokracja, czyli władza nasza albo żadna!

Największym nieporozumieniem współczesnej polskiej polityki jest nazywanie obozem demokratycznym...