W polskiej polityce istnieje osobliwa przypadłość, która szczególnie często dotyka polityków i komentatorów w okresie przedwyborczym. Jest nią przekonanie, że każde zdanie wypowiedziane przez polityka musi obowiązywać wiecznie, niezależnie od tego, jak zmieni się sytuacja polityczna, arytmetyka sejmowa czy preferencje wyborców. Oczywiście pod warunkiem, że zdanie to można wykorzystać przeciwko przeciwnikowi. Wtedy nabiera ono rangi niemal konstytucyjnej.
Ostatnio przedmiotem podobnej troski stał się Jarosław Kaczyński i jego stosunek do Grzegorza Brauna. Jeszcze niedawno prezes PiS deklarował, że żadnej powyborczej koalicji z Braunem nie będzie. Dziś mówi o potrzebie budowania szerokiego frontu politycznego. I oto ruszyła machina interpretacyjna. Politycy, komentatorzy, eksperci od moralności publicznej zaczęli przypominać wcześniejsze wypowiedzi Kaczyńskiego, jakby właśnie odkryli dowód na fundamentalną sprzeczność w jego postawie.
W całym tym zamieszaniu zdają się jednak zapominać o rzeczy dość elementarnej: polityka nie jest konkursem na konsekwencję w powtarzaniu deklaracji, lecz sztuką reagowania na zmieniające się okoliczności. A w szczególności polityka powyborcza jest czymś zupełnie innym niż polityka przedwyborcza. Wynik wyborów potrafi unieważnić najbardziej stanowcze zapowiedzi, zmienić układ sił i wymusić rozwiązania, które jeszcze kilka miesięcy wcześniej wydawały się nie do pomyślenia. Tako rzecze Leszek Miller, wcale nie bohater z naszej bajki.
Nie jest to ani szczególnie odkrywcze, ani specjalnie naganne. To po prostu polityka. Partie przed wyborami zabiegają o głosy, wyznaczają granice, składają deklaracje i próbują mobilizować własny elektorat. Po wyborach przychodzi czas na rachunek arytmetyczny. Jeżeli wyborcy rozdzielą mandaty w taki sposób, że bez porozumienia z określonym ugrupowaniem nie będzie możliwe stworzenie większości, wówczas liderzy stają przed wyborem: zaakceptować rzeczywistość albo zrezygnować z wpływu na władzę. Można oczywiście wybrać to drugie, ale trudno przedstawiać taki gest jako szczyt politycznej odpowiedzialności.
Nie oznacza to, że każda deklaracja przedwyborcza jest bezwartościowa. Wyborcy mają prawo rozliczać polityków z obietnic, a politycy powinni liczyć się z konsekwencjami własnych słów. Rzecz w tym, że czym innym jest zmiana stanowiska pod wpływem nowych okoliczności, a czym innym oszustwo. Nie można automatycznie utożsamiać obu tych zjawisk. Zwłaszcza gdy mówimy o sytuacji, która jeszcze nie nastąpiła. Przecież wybory dopiero przed nami, nie znamy ich wyniku, nie znamy przyszłego rozkładu mandatów, a tym bardziej nie znamy warunków ewentualnych negocjacji koalicyjnych.
Dlaczego zatem tak wielu komentatorów z uporem godnym lepszej sprawy próbuje sprowadzić całą dyskusję do pytania, czy Kaczyński znów zmienił zdanie? Być może dlatego, że prawdziwy sens tej operacji jest zupełnie inny. Nie chodzi wcale o prawdomówność prezesa PiS, lecz o stworzenie politycznego skojarzenia: Kaczyński – Braun. Dwa nazwiska, które zestawione obok siebie mają wywołać określoną reakcję u wyborcy centrum. Nie trzeba nawet udowadniać, że istnieje realny plan koalicji. Wystarczy zasugerować, że taki scenariusz jest możliwy, a następnie konsekwentnie go eksponować.
To stary i sprawdzony mechanizm kampanii wyborczej. Nie przekonuje się wyborcy, że własna oferta jest najlepsza. Przekonuje się go, że oferta przeciwnika jest niebezpieczna. Nie mówi się: wybierzcie nas ze względu na nasze osiągnięcia i program. Mówi się: jeśli nie zagłosujecie na nas, przyjdą tamci, a z nimi wszystko, czego się obawiacie. W ten sposób dyskusja o gospodarce, bezpieczeństwie, finansach publicznych czy kondycji państwa zostaje zastąpiona emocjonalnym straszeniem politycznym sąsiedztwem.
W tej strategii Grzegorz Braun może okazać się bardzo użytecznym rekwizytem. Nie dlatego, że jego ugrupowanie już dziś jest niezbędnym partnerem PiS, ale dlatego, że samo zestawienie obu nazwisk może działać na wyobraźnię wyborców umiarkowanych. To właśnie do nich kierowany jest komunikat: zastanówcie się, czy naprawdę chcecie takiej Polski. A skoro alternatywą ma być Koalicja Obywatelska, wniosek – przynajmniej w zamyśle autorów tej narracji – powinien nasuwać się sam.
Jest jednak pewien problem z tą metodą. Wyborcy nie są pozbawionymi pamięci odbiorcami politycznych reklam. Mogą przecież zapytać, dlaczego odmawia im się prawa do oceny rzeczywistych programów i działań, a zamiast tego proponuje emocjonalny szantaż oparty na hipotetycznych koalicjach. Mogą też zauważyć, że polityczne sojusze rozlicza się z ich rzeczywistego kształtu, warunków i konsekwencji, a nie wyłącznie z tego, jakie nazwiska udało się ze sobą zestawić w telewizyjnym pasku.
Ostatecznie sprawa jest znacznie prostsza, niż chcieliby ją przedstawiać polityczni komentatorzy. Dziś nie ma ani wyniku wyborów, ani nowego parlamentu, ani negocjacji koalicyjnych. Jest za to kampania, w której każda wypowiedź może zostać wykorzystana jako narzędzie mobilizacji lub straszenia elektoratu. I właśnie z takim zabiegiem mamy najprawdopodobniej do czynienia.
W polityce warto pamiętać o własnych słowach. Ale równie ważne jest rozumienie, że polityka nie kończy się w chwili, gdy polityk udzieli wywiadu. Zaczyna się na nowo po każdych wyborach, kiedy zamiast deklaracji pojawiają się mandaty, a zamiast retoryki – arytmetyka. Kto tego nie rozumie, ten albo nie rozumie polityki, albo doskonale rozumie, jak za pomocą pozornie poważnej debaty odwracać uwagę od jej rzeczywistych mechanizmów.
A wyborcy? Powinni zachować szczególną ostrożność wobec tych, którzy już dziś próbują sprzedać im strach przed koalicją, której jeszcze nie ma, na podstawie wyniku wyborów, którego jeszcze nie znamy.
I na sam koniec, jak to się dziwnie składa: pan Braun dla wielu jest odpychający, ale już Włodzimierz Czarzasty, to crème de la crème polskiej polityki…I z nim deal już można zawierać!




