Europejskie elity mają ostatnio powody do dobrego samopoczucia. Wreszcie można się pośmiać z Putina. Xi Jinping pokazał rosyjskiemu satrapie, gdzie jest jego miejsce. Najpierw przyjął go z wyraźnie mniejszymi honorami niż Donalda Trumpa. Potem zadbał o odpowiednią scenografię spotkania, kolejność gestów, ustawienie gości do fotografii i miejsca przy stole. W dyplomacji takie rzeczy nie są przypadkowe. Zwłaszcza w Chinach, gdzie hierarchia jest niemal osobną gałęzią nauki.
Putin, który jeszcze niedawno chciał odbudowywać imperium, wystąpił w Shenzhen w roli petenta chińskiego mocarstwa. Człowieka potrzebnego, ale niekoniecznie traktowanego jak równorzędny partner. Xi nie musiał go obrażać. Wystarczyło, że pokazał mu właściwe miejsce. Można się z tego śmiać. Można nawet urządzić sobie małe europejskie święto satysfakcji. Oto Wielki Władimir, który straszy świat arsenałem atomowym, został sprowadzony do roli junior partnera Pekinu. Oto człowiek, który chciał dyktować warunki Ukrainie, musi coraz uważniej obserwować miny chińskiego przywódcy.
Tylko że jest pewien drobiazg, który psuje tę zabawę.
Putin przynajmniej tam był!
Powtórzmy: Putin był w Shenzhen. Trump był w Shenzhen. Xi był gospodarzem Shenzhen. Rozmawiali o sprawach, które będą kształtować przyszłość świata, a wszególności Wschodniej Europy. Można dyskutować o tym, czy osiągnęli coś konkretnego, czy spotkanie było przede wszystkim spektaklem politycznym, czy Putin coś ugrał, a Trump coś stracił. Ale byli tam. Przy stole. W centrum wydarzeń.
A gdzie była Unia Europejska, której jesteśmy składnikiem?
Gdzie była Ursula von der Leyen? Gdzie Friedrich Merz? Gdzie Emmanuel Macron? Że o Donaldzie „Maharadży” Tusku lekko przypomnę. Gdzie europejscy stratedzy, którzy każdego ranka tłumaczą światu, jak powinien wyglądać porządek międzynarodowy? Gdzie przedstawiciele kontynentu, który z upodobaniem poucza Amerykę, Chiny i resztę świata, jak należy prowadzić politykę zagraniczną i politykę w ogóle?
Nie było ich!
I to jest właściwy temat po szczycie w Shenzhen.
Nie Putin. Nie jego wzrost, kompleksy ani urażona duma. Nie nawet chińska demonstracja hierarchii. Najważniejsza jest nieobecność przedstawiciela UE. Europa nie została upokorzona przez Xi Jinpinga. Nie została nawet pominięta w jakimś spektakularnym geście dyplomatycznej niechęci. Europa po prostu nie była potrzebna!
To znacznie gorsze.
Przez lata europejskie elity przyzwyczaiły się do myślenia, że Unia Europejska jest jednym z najważniejszych ośrodków władzy na świecie. Że jej regulacje, deklaracje, sankcje, strategie, pakiety klimatyczne, wielość płci, zakrętki na butelkach i komunikaty Komisji Europejskiej są wydarzeniami, wobec których świat musi się określać.
W Brukseli najwyraźniej pomylono zdolność produkowania dokumentów z możliwością kształtowania rzeczywistości.
Unia potrafi uchwalić tysiące stron regulacji dotyczących emisji dwutlenku węgla, ale nie potrafi zagwarantować sobie miejsca przy stole, przy którym rozmawia się o bezpieczeństwie Europy i świata. Można mieć najpiękniejsze deklaracje o europejskiej suwerenności. Można ogłaszać kolejne historyczne przełomy. Można organizować szczyty, konferencje i posiedzenia nadzwyczajne. Tyle że geopolityka nie jest konkursem na najładniejszy komunikat końcowy. Jest konkursem na zdolność wywierania wpływu.
A wpływ trzeba mieć czym wywierać.
Trzeba mieć siłę militarną, technologiczną, gospodarczą, polityczną. Trzeba mieć przywódców, których telefon odbierają ludzie rzeczywiście podejmujący decyzje. Trzeba mieć zdolność obrony własnych interesów, a nie tylko zdolność ich opisywania. Unia Europejska ma wyjątkową zdolność do przekonywania samej siebie, że jest mocarstwem.
Najbardziej groteskowe w tej sytuacji jest to, że europejskie elity mogą teraz z satysfakcją obserwować upokorzenie Putina. I nie zauważają, że oglądają scenę, w której ich własna nieobecność jest bardziej wymowna niż wszystkie gesty Xi.
Rosyjski prezydent jest wasalem? Oczywiście! Żadne to odkrycie. Ale wasal ma jeszcze coś, czego Europa najwyraźniej nie ma: miejsce w chińskiej kalkulacji strategicznej. Ma broń jądrową, surowce, terytorium, zdolność destabilizowania porządku międzynarodowego i znaczenie dla chińskiej polityki wobec Stanów Zjednoczonych. To nie jest powód do zachwytu nad Putinem. To powód do zastanowienia się nad europejską marginalizacją.
Chiny potrzebują Rosji. Stany Zjednoczone muszą brać pod uwagę Rosję. Nawet jeśli obaj partnerzy traktują Putina instrumentalnie, muszą z nim rozmawiać.
A z kim musi rozmawiać Pekin w Europie?
Z nikim, jeśli nie ma takiej potrzeby.
Oczywiście Bruksela odpowie, że Unia jest największym jednolitym rynkiem świata, że ma ogromną siłę gospodarczą, że jej państwa członkowskie prowadzą aktywną dyplomację, że Europa jest niezbędnym partnerem dla Stanów Zjednoczonych. Wszystko to zawiera oczywiście ziarno prawdy. Tyle że potencjał nie jest tym samym co sprawczość. A suma 27 państw nie staje się automatycznie mocarstwem tylko dlatego, że jej urzędnicy używają liczby mnogiej.
I tu dochodzimy do sprawy, która dla Polski jest szczególnie nieprzyjemna.
My również jesteśmy częścią tego „was”.
Nie możemy udawać, że marginalizacja Unii Europejskiej nas nie dotyczy. Nie możemy pocieszać się tym, że Polska jest przecież w NATO, że mamy specjalne relacje z Waszyngtonem, że wydajemy coraz więcej na obronność, ale nie zmienia to faktu, że jesteśmy częścią wspólnoty, która aspiruje do roli globalnego gracza, a coraz częściej przydzielana jest jej rola statysty.
Dla Polski to szczególnie niebezpieczne. Nasze bezpieczeństwo nie jest abstrakcyjnym tematem akademickiej dyskusji. Leży na przecięciu interesów Rosji, Chin, Stanów Zjednoczonych i europejskich państw. Jeżeli wielkie mocarstwa rozmawiają o nowym układzie bezpieczeństwa, wojnie, sankcjach i przyszłości porządku międzynarodowego, Polska powinna być zainteresowana nie tylko treścią rozmów, ale przede wszystkim tym, czy ktokolwiek uznaje jej interesy za istotne. Znamy z najnowszej historii takie daty, gdzie nas nie było, a decydowano o naszym losie.
Nie chcemy nowej Jałty. Ale samo powtarzanie, że nowej Jałty nie będzie, nie jest jeszcze strategią bezpieczeństwa.
Nie wystarczy też obrażać się na Trumpa, pouczać Xi i demonizować Putina. Trzeba mieć własną siłę i umieć ją wykorzystać. A przede wszystkim trzeba rozumieć, że polityka międzynarodowa nie jest terapią grupową, podczas której wszyscy mają prawo do wypowiedzenia swoich obaw i otrzymania zapewnienia o solidarności.
Wielcy rozmawiają o interesach. Mali czekają na komunikat końcowy.
Najbardziej ponury paradoks polega na tym, że Europa wciąż chce być nauczycielem świata, choć coraz częściej nie potrafi być jego uczestnikiem. Jej przywódcy z namaszczeniem opowiadają o wartościach, praworządności, klimacie i wielobiegunowym porządku. Tymczasem inni budują fabryki, rozwijają technologie, gromadzą potencjał militarny i zawierają układy.
Europa coraz częściej przypomina bogatego emeryta, który z dumą opowiada o swoich dawnych sukcesach, podczas gdy sąsiedzi właśnie dzielą między siebie przyszłość.
Europejskie elity będą zapewne analizować, czy Putin został odpowiednio upokorzony, czy Xi wykazał się wystarczającą serdecznością wobec Trumpa i czy protokół dyplomatyczny zawierał właściwe sygnały.
Niech analizują.
Tylko niech ktoś im w końcu powie, że istnieje upokorzenie znacznie większe niż posadzenie przy niewłaściwym stole. To upokorzenie polega na tym, że inni siedzą przy stole i rozmawiają o przyszłości świata, a ty nawet nie zostałeś zaproszony.
Putin przynajmniej wie, że jest wasalem.
450 lat temu Jan z Czarnolasu napisał:
„Nową przypowieść Polak sobie kupi,
Że i przed szkodą, i po szkodzie głupi.”




