Jest coś niezwykle trwałego w miłości polityków do cudzej wolności. Niezależnie od epoki, ustroju i partyjnych szyldów zawsze znajdzie się ktoś, kto uważa, że obywatel nie potrafi samodzielnie podjąć decyzji. Kiedyś „pomagali” nam komuniści. Dziś tę samą pokusę odkrywają politycy deklarujący przywiązanie do liberalizmu (Adam Smith obraca się w grobie, jak wiatrak w upalny dzień). Zmieniają się dekoracje, pozostają architekci, których aż świerzbią ręce.
Starsze pokolenie pamięta PRL-owską magiczną godzinę trzynastą. Do tej godziny alkohol pozostawał za sklepową ladą, a obywatel mógł – co najwyżej – podziwiać butelki, zastanawiając się, czy władza uzna go za wystarczająco dojrzałego, by mógł kupić pół litra. Państwo wiedziało przecież lepiej, kiedy człowiek powinien mieć ochotę na kieliszek.
Oczywiście życie, jak zwykle, nie zamierzało podporządkować się urzędniczym fantazjom. Kto miał odpowiednie znajomości, wiedział, gdzie szukać alternatywy. Pamiętam kolegium redakcyjne (lata 90-te.), gdzie dwaj starsi redaktorzy wspominali „stare, dobre czasy”, kiedy to na wódeczkę (przed 13) chodzili do radzieckiego konsulatu w Gdańsku, gdzie radzieccy towarzysze gościli ich zmrożonym alkoholem. Z kiszonym ogóreczkiem. Widziałem, że chociaż obaj panowie ciałem byli z nami, duchem szybowali gdzieś wysoko w komunistycznym raju. Paradoks tamtejszej rzeczywistości polegał na tym, że gdy państwo zamykało sklepy, rynek otwierał i rozkręcał interes, a na melinach było alkoholu od wyboru do koloru. Oczywiście za odpowiednio wyższą cenę.
Reglamentacja alkoholu nie jest komunistycznym wynalazkiem. Wcześniej na podobny eksperyment wpadli amerykańscy zwolennicy prohibicji, wywodzący się w znacznej mierze z ruchów protestanckich. W 1920 roku weszła w życie osiemnasta poprawka do konstytucji USA. Alkohol miał zniknąć z legalnego obrotu, a wraz z nim – jak zakładali reformatorzy – miały zniknąć pijaństwo, przestępczość i społeczne nieszczęścia.
Rezultat? Alkohol nie zniknął! Zniknęła natomiast znaczna część legalnego rynku. W jego miejsce pojawiły się nielegalne gorzelnie, przemyt, tajne lokale i ludzie, którzy potrafili na ludzkiej skłonności do ryzyka oraz zwyczajnej ochocie na drinka zbudować ogromne fortuny. Były to złote czasy amerykańskiego zorganizowanego świata przestępczego. Mafia nie musiała przekonywać Amerykanów do picia. Wystarczyło, że państwo postanowiło przekonać ich, iż nie wolno.
Historia dostarczyła więc dość czytelnej lekcji: zakaz nie zawsze likwiduje zjawisko, które ma ograniczać. Czasem po prostu zmienia jego dostawcę. Oczywiście nie oznacza to, że każda regulacja automatycznie tworzy mafię. Ale wiara, że administracyjny zakaz sam z siebie rozwiąże społeczny problem, jest równie naiwna jak przekonanie, że wystarczy zamknąć sklep, żeby ludzie przestali mieć ochotę na jakiś towar.
I oto dziś wracamy do dobrze znanej filozofii. Sejm przyjął przepisy wprowadzające ogólnokrajowy zakaz sprzedaży alkoholu w sklepach i na stacjach benzynowych między godziną 22.00 a 6.00. Gastronomię pozostawiono poza zakazem. Ograniczono także promocje cenowe. Wszystko oczywiście w szlachetnym celu: troski o zdrowie obywateli.
Władza znów uznała, że wie lepiej, kiedy dorosły człowiek może zrobić zakupy. O 21.59 – proszę bardzo. O 22.01 – już nie. Człowiek nie zmienia się przecież w ciągu dwóch minut! W dodatku, jeśli zechce, nadal może zamówić alkohol w restauracji. Najwyraźniej kieliszek wypity przy stoliku jest społecznie bardziej odpowiedzialny niż ten kupiony w sklepie.
Nie chodzi mi o obronę pijaństwa ani o lekceważenie problemu uzależnień. To poważne zjawiska, które wymagają profilaktyki, leczenia i edukacji. Chodzi o coś znacznie bardziej podstawowego: o granicę między odpowiedzialną polityką społeczną a urzędniczym przekonaniem, że obywatel jest niedojrzałym podopiecznym państwa.
Liberałowie powinni szczególnie uważać na tę pokusę. Bo liberalizm, który kończy się na deklaracjach, a w praktyce sprowadza się do mnożenia zakazów, zaczyna przypominać dobrze znany system ze słusznie minionej epoki. Można zmienić partyjne logo, przemalować gabinet i wymienić portrety na ścianach. Jeśli jednak podstawowa filozofia brzmi: „my wiemy lepiej, jak masz żyć”, to dekoracje pozostają te same.
Państwo może ograniczać dostępność alkoholu, może karać za sprzedaż nieletnim, może finansować terapię i przeciwdziałać przemocy związanej z nadużywaniem trunków. Nie musi jednak udawać, że zakaz nocnego handlu jest cudownym lekarstwem na ludzkie słabości.
Bo obywatel, któremu zamknie się sklep o dwudziestej drugiej, niekoniecznie nagle odkryje zalety herbatki z melisy. Może po prostu kupi wcześniej. A jeśli nie zdąży, poszuka innego rozwiązania. Historia zna takie rozwiązania aż nazbyt dobrze. Jak ktoś chce się napić, źródełko zawsze znajdzie.
Najbardziej osobliwa w tej całej sprawie jest więc nie sama prohibicja, lecz wiara, że tym razem urzędnicy okażą się mądrzejsi od historii, rynku i ludzkiej natury. Komuniści oraz amerykańscy protestanci również byli przekonani o swoich skokowych przewagach nad obywatelami. Oba projekty poległy z kretesem…, ale dały podwaliny ogromnym fortunom zbudowanym na nielegalnym handlu alkoholem (to w przypadku USA), a w Polsce ludowej „babcie” dorabiały do nader skąpych emerytur. Historia zatacza koło, nie pierwszy już raz.
Także wiecie, gdzie mieszkam, a po 22.00 za walutę watykańską (Bóg zapłać) lub dobre słowo lub za jakąś drobną opłatą – POLECAM SIĘ GORĄCO! Obiecuję za to zimną wódeczkę, która będzie łatwo się wchłaniała. Kiszony ogóreczek taż się znajdzie. Jak widać na załączonym obrazku, czasy i miejsce jakby inne, ale obyczaje trzymają się dzielnie.




