Jestem drugi dzień w Niepokalanowie. Jedynie kilka ścian oddziela mój pokój od celi, którą kiedyś zajmował Maksymilian Kolbe, założyciel tego klasztoru. Na biurku mam notatki i komputer, w którym opisuję dzień po dniu pielgrzymkę przez Japonię sprzed dwóch lat. W ręku trzymam reprodukcję starego, czarno-białego zdjęcia. Jestem na początku drogi, na etapie Nagasaki, miasta naznaczonego nuklearną katastrofą, śmiercią i cierpieniem setek tysięcy. „Cena warta pokoju” – mówią współcześni historycy. Właśnie tam, w portowym mieście na południu wyspy Kiusju żył, modlił się i pracował Maksymilian, dla którego ocalenie jednego człowieka miało wartość nieskończoną. Niepokalanów od Nagasaki oddziela osiem stref czasowych i kilkanaście godzin lotu samolotem, ale dziś te dwa miejsca są bardzo blisko siebie, połączone historią, którą próbuję wyrazić słowami.
Patrzy mi prosto w oczy. Bez gestu. Bez patosu. Bez aureoli, którą historia domaluje mu później. Na zdjęciu do niemieckiej kennkarty widać człowieka świeżo pozbawionego charakterystycznej brody, o zmęczonych oczach, ubranego w ciężki płaszcz, jak tysiące innych ludzi tamtej epoki. Administracyjna fotografia wykonana przez system, który redukował osoby do dokumentów, numerów i kategorii. A jednak właśnie w tym spojrzeniu pozostało na zawsze coś, czego żaden system nie ma mocy unicestwić. To zdjęcie jest tak przejmujące dlatego, bo wiemy, co nastąpi potem.
Kilka miesięcy później ten człowiek umrze w bunkrze głodowym Auschwitz. Zginie nie dlatego, że był bohaterem w sensie politycznym czy wojskowym, lecz dlatego, że pozostał wierny pewnej wizji człowieczeństwa. W świecie zaprojektowanym do odczłowieczania, zachował zdolność uznania drugiego człowieka za brata. I właśnie dlatego jego śmierć stała się czymś więcej niż tragicznym epizodem wojny — stała się symbolem granicy, której zło nie potrafiło przekroczyć.
Maksymilian Kolbe był człowiekiem wielkich ambicji duchowych i intelektualnych. Fascynował go świat. Był trudny dla współpracowników bo każdej rzeczy nadawał wymiar maksymalny. Nie zamykał się w ciasnym religijnym schemacie. Zakładał klasztory, rozwijał wydawnictwa, budował ogromne zaplecze medialne dla misji zdobywania świata dla Jezusa przez Niepokalaną. Myślał globalnie, misyjnie, na wskroś nowocześnie.
Dotarł aż do Japonii, gdzie właśnie w Nagasaki stworzył klasztor, który przetrwał atomową zagładę miasta dzięki proroczej decyzji o jego lokalizacji. W jego życiu było coś z nieustannego przekraczania granic — geograficznych, kulturowych, organizacyjnych i duchowych. Nie interesowało go chrześcijaństwo zamknięte w defensywie. Szukał nowych dróg, nowych języków i nowych sposobów dotarcia do człowieka.
A równocześnie centrum jego życia pozostawała idea Niepokalanej. Pisał o Niej: „Niepokalane Poczęcie stworzone”. To sformułowanie brzmi tajemniczo i do dziś pozostaje teologicznym wyzwaniem, ale kryła się za nim intuicja niezwykle głęboka, że człowiek – stworzenie – jest zdolny do absolutnej czystości serca, do wolności od przemocy i egoizmu, do życia otwartego całkowicie na dobro. Nie chodziło o ucieczkę od świata w jakąś formę idealizacji, lecz przeciwnie: o świadome wejście w świat z maksymalną intensywnością i odpowiedzialnością.
Jego twarz ze zdjęcia porusza bardziej niż wiele pomników bo żyjemy dziś w epoce innego rodzaju obozów. Nie buduje się ich z drutu kolczastego lecz z informacji, algorytmów, manipulacji emocjami i produkowania pozorów. Człowiek XXI wieku coraz częściej funkcjonuje wewnątrz systemów, które uczą go reagować schematycznie, myśleć powierzchownie i konsumować rzeczywistość zamiast ją przeżywać. Technologia daje ogromne możliwości, ale równocześnie niesie pokusę redukowania człowieka do sterowanych zachowań i cyfrowych profili. Coraz trudniej odróżnić prawdę od spreparowanej narracji, autentyczność od medialnego wizerunku, głębię od dobrze zaprojektowanej imitacji. Właśnie dlatego postać Kolbego jest dzisiaj tak niepokojąco aktualna.
Był człowiekiem, którego nie dało się zamknąć w schemacie. Nie był niewolnikiem epoki, choć korzystał z najnowocześniejszych środków komunikacji swoich czasów. Nie bał się nowoczesności, ale też nie oddał jej własnego sumienia. Potrafił używać narzędzi, sam nie stając się narzędziem. W jego spojrzeniu z tej fotografii jest coś jeszcze: wewnętrzna cisza człowieka, który kładzie na szali życia swoją godność, która nie zależy od okoliczności.
Maksymilian Kolbe trafił do Auschwitz w maju 1941 roku, a zginął 14 sierpnia 1941 roku. Był to moment szczególny w historii II wojny światowej — czas, gdy III Rzesza znajdowała się u szczytu swojej militarnej potęgi i wielu ludziom mogło się wydawać, że niemiecki system jest niepokonany.
W momencie, gdy upadał wolny świat, gdy prawie cała Europa była w rękach Hitlera, Wielka Brytania walczyła o przetrwanie, Rosja szybko traciła terytorium, wychudzony i schorowany człowiek w pasiaku, codziennie poniżany i maltretowany, zachował siłę, jakiej nie miały dywizje pancerne. Gdy wszechwładny system próbował odebrać ludziom twarze, imiona, historię i sens życia, a Auschwitz było laboratorium redukcji człowieka do biologii, instynktów i strachu – to właśnie tam objawiło się coś odwrotnego — że nawet w obliczu największej ciemności człowiek może zachować wolność, która jest w stanie pokonać każdą przemoc i opresję.
To być może najważniejsze przesłanie Kolbego dla współczesności.
Nie chodzi wyłącznie o heroiczny gest oddania życia za współwięźnia. Chodzi o całą drogę człowieka, który konsekwentnie przekraczał granice własnego egoizmu, własnego lęku i własnej wygody. Człowieka, który wierzył, że prawda istnieje realnie, dobro nie jest iluzją, a piękno nie jest jedynie estetycznym dodatkiem do życia.
Dzisiaj, gdy świat coraz częściej nagradza za skuteczność zamiast za wierność zasadom, sukces i wizerunek ceni wyżej od prawdy a wolność ducha próbuje zastąpić niewolą algorytmów – spojrzenie Maksymiliana Kolbe ze starego zdjęcia jest niemal jak wyrzut sumienia. Przypomina, że człowiek nie musi być częścią systemu. Może pozostać osobą.
* tytuły pochodzą od redakcji M24
