Gdyby historia była sprawiedliwa, 24 kwietnia powinien być dniem, w którym dzwony biją na alarm na całym świecie. Ale historia nie jest sprawiedliwa. Jest cyniczna, jest polityką liberalnej demokracji. I dlatego tego dnia, w roku 1915, w Konstantynopolu, stolica umierającego Imperium Osmańskiego obudziła się jak co dzień – z minaretów płynęło wezwanie na modlitwę, a po ulicach snuły się cienie ludzi, którzy jeszcze nie wiedzieli, że właśnie rozpoczęła się jedna z największych, najbardziej metodycznych zbrodni nowożytności.
Tego właśnie dnia, na rozkaz Mehmeda Talaata Paszy – człowieka o twarzy biurokraty i sercu rzeźnika – turecka policja i żandarmeria rozpoczęły łowy na ormiańską inteligencję. Nie na chłopów. Nie na kupców. Nie na zwykłych ludzi. Na mózg narodu. Na tych, którzy myśleli, pisali, tworzyli, modlili się i marzyli po ormiańsku. Na poetów, lekarzy, adwokatów, dziennikarzy, duchownych, kompozytorów. Na elitę, która nadawała sens istnieniu całego narodu.
Aresztowano ich w nocy z 23 na 24 kwietnia. Najpierw dwieście kilkadziesiąt osób. Potem tysiące. Daniel Varoujan, Siamanto, Krikor Zohrab, Rupen Zartarian, Komitas… Imiona, które dzisiaj brzmią jak epitafia. Zabierano ich z domów, z łóżek, z rodzin. Nie stawiano zarzutów. Nie było procesu. Była tylko decyzja: ten naród nie może mieć głowy. Bo jak odetniesz głowę, reszta ciała prędzej czy później zgnije sama.
To nie był przypadek. To nie był „wojenny chaos”. To był precyzyjny, zimny plan. Młodoturcy, ci rewolucyjni nacjonaliści z Komitetu Jedności i Postępu, od lat marzyli o Turcji etnicznie czystej, o państwie, w którym nie będzie już miejsca na „obcych”. Ormianie, od wieków żyjący na tych ziemiach, nagle stali się „wewnętrznym wrogiem”. Piątą kolumną. Zdrajcami, którzy rzekomo sprzyjają Rosjanom. W rzeczywistości ich największą winą było to, że istnieli. Że mieli własną kulturę, własne kościoły, własną pamięć i własne ambicje.
Kilka tygodni później, 29 maja 1915, uchwalono słynną ustawę Tehcir – „o przesiedleniach”. Brzmiała bardzo urzędowo, bardzo cywilizowanie. W rzeczywistości była aktem oskarżenia przeciwko całemu narodowi i jednocześnie wyrokiem śmierci. Mężczyzn w sile wieku rozstrzeliwano od razu albo zsyłano do batalionów pracy, gdzie umierali z głodu i batów. Kobiety, dzieci, starców pędzono w marszach śmierci przez góry i pustynie – w stronę Deir ez-Zor, syryjskiej piekarni. Droga usłana była trupami. Głód, pragnienie, tyfus, kule, noże, gwałty. Wszystko to, co człowiek potrafi zrobić drugiemu człowiekowi, gdy państwo powie mu, że ofiara nie jest już człowiekiem.
Szacuje się, że zginęło wtedy od miliona do półtora miliona Ormian. Razem z nimi – Asyryjczycy i Grecy pontyjscy. Całe społeczności starte z powierzchni ziemi. Kościoły zamienione w stajnie. Cmentarze rozkopane. Nazwy wiosek zmienione na tureckie. Majątki zagrabione. To nie była wojna. To było ludobójstwo w czystej, nowoczesnej formie – z użyciem biurokracji, kolei, telegrafu i paramilitarnych band.
A przecież wszystko zaczęło się tak „niewinnie” – od aresztowania kilkuset intelektualistów w stolicy. Dokładnie tak, jak zaczyna się wiele wielkich zbrodni XX wieku. Najpierw zabija się tych, którzy potrafią nazwać zło po imieniu. Potem już można robić, co się chce, bo nikt nie będzie krzyczał za głośno.
Turcja do dziś tego nie uznaje. Oficjalnie mówi się o „wydarzeniach 1915 roku”, o „wzajemnych stratach”, o „rebelii ormiańskiej”. Kłamstwo trwa już ponad sto lat. I jest tym bardziej obrzydliwe, że opiera się nie na braku dowodów, lecz na świadomej polityce państwa. Turcja grozi, szantażuje, kupuje milczenie. A świat często milczy – bo handel, bo geopolityka, bo „nie drażnijmy sojusznika”.
Tymczasem 24 kwietnia pozostaje świętem pamięci dla Ormian na całym świecie. Nazywają to Mec Yeghern – Wielka Zbrodnia. I mają rację. Bo to była zbrodnia nie tylko przeciwko ludziom, ale przeciwko samej idei człowieczeństwa. Przeciwko temu, że naród może zostać skazany na śmierć tylko dlatego, że jest inny.
Kiedy patrzę na dzisiejszy świat, na wszystkie te „specjalne operacje wojskowe”, „denacjonalizacje”, „przesiedlenia ludności” i „walki z terroryzmem”, które tak ładnie brzmią w komunikatach prasowych, zawsze wracam myślą do Konstantynopola wiosną 1915 roku. Do tych cichych, dobrze ubranych panów w garniturach i fezach, którzy wydawali rozkazy, nie podnosząc głosu. Do poetów wyprowadzanych nocą z domów. Do dzieci umierających na pustyni.
Bo ludobójstwo rzadko zaczyna się od krzyku. Zaczyna się od ciszy. Od urzędniczej pieczątki. Od przekonania, że „tym razem to co innego”. Od aresztowania inteligencji.
Siamanto, jeden z tych pierwszych aresztowanych i zamordowanych, napisał kiedyś: „Krew nie wysycha. Krzyk nie milknie”. Miał rację. Krzyk wciąż trwa. Tylko my, reszta świata, za często udajemy, że go nie słyszymy.
