Pisarz historyczny Paweł Jasienica urodził się 10 listopada 1909 roku jako Lech Leon Beynar. Pawłem Jasienicą stał się z wyboru dopiero w 1946 roku.
Rodzice, państwo Beynar, poznali się we Francji. Ojciec matki Lecha Leona Heleny Maliszewskiej, był synem powstańca listopadowego, a dziadek Lecha Leona od strony ojca, był powstańcem styczniowym. Takie to splątanie rodzinnych losów z historią w odległej Francji.
Rodzina Beynar w latach siedemdziesiątych XIX wieku przeniosła się na teren Rosji. Tam w Symbirsku urodził się Lech Leon Beynar. Miasto Symbirsk dziś nazywa się Uljanowsk, a to z tego powodu, że 39 lat przed narodzinami Lecha Leona urodził się tam słynny Władimir Iljicz Uljanow o pseudonimie Lenin.
Lech Leon Beynar odbył studia historyczne na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, potem podjął pracę nauczyciela, potem został dziennikarzem w Polskim Radiu Wilno i gazecie „Słowo Wileńskie”. Jako pisarz zadebiutował w 1935 roku książką: „Zygmunt August na ziemiach dawnego Wielkiego Księstwa”.
Zanim napisze słynne i niezwykle poczytne literackie bestsellery: „Polskę Piastów”, „Polskę Jagiellonów”, „Rzeczpospolitą Obojga Narodów”, przeżył dwie wojny światowe i dwie rewolucje. W jego życiorysie jest zapisana historia XX wieku. Był więźniem stalinowskim, żołnierzem w kampanii wrześniowej, zastępcą majora Szendzielarza „Łupaszki” dowódcy V Wileńskiej Brygady AK. Po wojnie został publicystą katolickim, choć sam nie reprezentował poglądów prokościelnych. Wspierał swą publicystyką system władzy ludowej, ale był jednocześnie w opozycji do niej, tak bardzo, że sam jej przywódca Władysław Gomułka nazwał go wrogiem ludu*. Takie piętno oznaczało zakaz publikacji. Oskarżony, niepublikowany pisał już tylko do szuflady, a pisanie stało się ucieczką.
Dorobek pisarski Pawła Jasienicy był inspirującym źródłem zdobywania wiedzy historycznej. W warunkach zakłamywania historii jego dzieła pełniły rolę podręczników historii w edukacji powszechnej, kształtowały myślenie historyczne pokoleń Polaków.
„Obdarzony wnikliwym zmysłem obserwacji i umiejętnością nie tylko barwnego przedstawiania szczegółów, odnotowywania ich odmienności, ale i na ich po dstawie dzielenia się z czytelnikiem – jak sam pisze – nieśmiałą próbą odpowiedzi na pytanie: dlaczego? W obserwowanych zjawiskach, zachowaniach i postawach dostrzegał pewne uniwersalne, ogólnoludzkie wartości i… słabości, szanse i zagrożenia, jakie rodzą”.
Ze wstępu Henryka Samsonowicza do: Paweł Jasienica, Trzej kronikarze
19 sierpnia 2025 roku mija 55 lat od śmierci pisarza. Do dziś ma wiernych dawnych i nowych czytelników. Jego książki to obiekty kultu, choć z perspektywy historyków są one raczej zaproszeniem do rozmów o dziejach Polski.
Paweł Jasienica swoim pisarskim talentem dostrzegał i opisywał „człowieka żywego, pulsującego krwią, pełnego namiętności i konfliktów, osadzonego głęboko w swojej epoce, społeczeństwie, narodzie”. Dostrzegał, interpretował, literacko ubarwiał, szukał sensu w przypadkowości dziejów i roli jednostki w historii.
Swoją podróż po Chinach opisał w reportażu „Kraj nad Jangcy”. Wśród wielu egzotycznych ciekawostek zauważył i tę: „Nie wiem, co o tym rzekną filozofowie i prorocy różnych światopoglądów, ale przypadkiem się dowiedziałem, że imię Tse-tung znaczy dosłownie „Przeinaczyciel Wschodu”. Taki pomysł przyszedł do głowy matce wodza chińskiej rewolucji… lat temu kilkadziesiąt”.
A może jednak Albert Einstein miał rację mówiąc, że: „Przypadek – to Bóg przechadzający się incognito”. ?
3 maja 2007 r. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Lech Kaczyński w uznaniu zasług dla Rzeczypospolitej Polskiej odznaczył pośmiertnie Pawła Jasienicę Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski. W 2007 roku Paweł Jasienica został laureatem – przyznanej po raz pierwszy post mortem – Nagrody Kustosz Pamięci Narodowej ustanowionej przez Prezesa IPN.
*Wróg ludu – termin używany w praktyce działania reżimów rewolucyjnych (np. rewolucja francuska, rewolucja październikowa) na określenie przeciwników politycznych.
Źródła: Paweł Jasienica – historyk w czasach skondensowanej historii | dzieje.pl – Historia Polski; Ż u k o w s k i, „Polska Piastów” Pawia Jasienicy; „Tygodnik Powszechny” 14(1960), nr 42, s. 4 n. Jasienica-Pawel-Kraj-nad-Jangcy.pdf
